"Ik ben Valentijn, jullie denken dat ik een meisje ben, maar dat is niet zo." Bij genderdysfore kinderen komt het geslacht niet overeen met hun gevoelens. De ouders zitten vol twijfel en vragen.

Willem was 9 toen hij in een jurk naar school ging. Tot die tijd hadden zijn ouders "compromiskleding" voor hem gekocht: rode broeken en kleurige shirts. Uit vrees voor de reacties van anderen. Zijn moeder wist altijd al dat hij anders was, zegt ze. Op de kleuterschool speelde hij altijd in de poppenhoek; tijdens een feestmiddag liep hij verkleed als prinses door de school. Verkleden mocht alleen thuis. Totdat Willem zelf besloot dat het afgelopen moest zijn en als meisje de deur uit glipte. Zijn moeder herinnert zich dat ze meteen de school had gebeld: Willem komt eraan, in een jurk. Dat had helemaal niet gehoeven: "Voor hem was het een mijlpaal, zijn klasgenoten hadden het niet eens gezien." Willem was in hun ogen gewoon een meisje.

Valentijn was 4 toen hij achterin de auto, op de terugweg van een kinderpartijtje, tegen zijn moeder zei: "En die piemel snij ik er ook af."Zijn ouders wisten toen al dat ze hem geen plezier deden met een tractor en wel met een Barbie. In films identificeerde hij zich altijd met de vrouwelijke hoofdpersoon, zegt zijn moeder Klette de Rooij: "Hij was Sneeuwwitje of Doornroosje, nooit de prins."

In de jaren erna werden zijn gevoelens sterker. Tussen zijn tiende en zijn twaalfde zat hij in Amsterdam op de balletacademie, maar stopte ermee omdat hij voor zichzelf geen toekomst zag als danser. Diep in zijn hart wilde hij liever danseres zijn met een tut en spitzen. Valentijn, nu 13, heft het uiterlijk, de motoriek en de interessen van een meisje. Zijn blonde haar draagt hij tot op zijn middel. Hij laat het rokje zien dat hij eerder die week heeft gekocht.

De eerste dag op de middelbare school heeft hij het verteld: "Ik ben Valentijn, jullie denken dat ik een meisje ben, maar dat is niet zo. Ik leg het later wel eens uit. Het maakt niet uit of je hij of zij tegen me zegt."

Gaat wel weer over, zeiden buren, kennissen, familieleden tegen Conny Smit over het gedrag van haar zoon Colin. Of: je moet hem gewoon wat vaker een autootje geven. Maar het gaat nooit meer over, weet ze. Ze laat een paar oude foto's zien van een verlegen, in elkaar gedoken jongetje. Vorig jaar hebben ze in de zomervakantie een nieuwe naam uitgezocht. Haar dochter heet Jasmijn en ze weet heel duidelijk wat ze later wil. "Colin bestaat niet meer voor haar", zegt haar moeder. "En ze háát dat piemeltje."

Conny Smit vindt dat het tijd wordt om het beeld recht te zetten. "Onze kinderen zijn geen travestieten, geen manwijven, geen bezienswaardigheden. Ze willen alleen maar zijn wie ze zijn."

Ons brusje

De officiële naam is genderdysforie, maar Willems broers noemen hem tegenover hun vrienden vaak "ons brusje". Bij genderdysfore kinderen is het geslacht niet in overeenstemming met de gevoelens en het gedrag. Het zijn geen jongetjes die wel eens met een pop spelen of meisjes die graag computeren, verduidelijkt Els Schijf, de moeder van Willem. "Het gaat om kinderen die langdurig, consequent en in meer dan één opzicht het gedrag van de andere sekse laten zien."

Hoeveel genderdysfore kinderen er precies zijn in Nederland is onduidelijk. Peggy Cohen-Kettenis, hoogleraar medische psychologie aan het Amsterdamse medisch centrum van de Vrije Universiteit, heeft de afgelopen vijftien jaar ruim vierhonderd kinderen en adolescenten in haar spreekkamer gehad. Bij lotgenotengroep Berdache zijn 120 kinderen en hun ouders aangesloten.

Lejo De Hingh, vader van Valentijn en secretaris van Berdache, ziet elke keer weer de enorme opluchting op het gezicht van nieuwe leden. Vaak hebben ze al een enorme zoektocht achter de rug, zegt hij. Langs de schooldokter, de huisarts, het RIAGG, het maatschappelijk werk.

"Ouders kunnen het gedrag van hun kind niet benoemen, denken vaak dat zij de enigen zijn", zegt Peter van Leeuwen, de vader van Willem en mede oprichter van Berdache. "We kennen schrijnende voorbeelden van kinderen aan wie mentaal veel is gesleuteld." Ouders zitten barstensvol twijfel en vragen, weet hij. Welke grenzen moeten ze hanteren? Vertellen ze het op school en hoe dan? Wat te doen tegen pesterijen? Hoe gaan ze om met spanning in het gezin?

Stoere meid

Verreweg de meeste kinderen bij Berdache zijn jongens met meisjesgevoelens. Dat hoeft niet te betekenen dat die groep groter is, zegt Els Schijf. "Maar meisjes die zich een jongen voelen, gedragen zich ook als een jongen en praten dus minder makkelijk over hun gevoelens."

Meisjes kunnen bovendien legaal jongen zijn, weet Monique de Vries, moeder van de twaalfjarige Bas. "Met een stoere meid heeft niemand problemen." Bas werd geboren als Debby, maar liep altijd op straat te voetballen. Zijn moeder herinnert zich dat hij alleen bij zijn eerste communie een jurk droeg. "En die lag bij de voordeur alweer uit."

Haar ouders zeiden altijd over haar: "Dat is een knul." Dat dat ook echt zo was, werd duidelijk toen ze op haar elfde ongesteld werd en borsten kreeg. "Toen raakte hij zo in paniek, hij kon alleen nog maar huilen. Drama's hebben we meegemaakt. Hij dreigde met een mes zijn borsten eraf te snijden. Wat moet je doen als je dochter zegt: "Mam, ik ga wel zitten op de wc, maar ik hóór te staan."

De puberteit is vaak een nachtmerrie voor deze kinderen, zegt hoogleraar Cohen. "Ze krijgen een enorme afkeer van hun lichaam." Ze denkt dat genderdysforie deels is aangeboren. "Het hersenonderzoek dat tot nu toe is gedaan, duidt daar ook op." In hoeverre omgevingsfactoren een rol spelen is nog onduidelijk. Cohen is hoofd van het genderteam van het vu ziekenhuis waar genderdysfore kinderen terecht kunnen. De wachtlijst bedraagt een jaar. Het duurt vaak tijden voordat bij de kinderen de diagnose is gesteld, legt Cohen uit. Ze worden uitgebreid getest, komen geregeld langs voor gesprekken, worden geobserveerd en gaan naar een psychiater. "Genderdysforie is niet vast te stellen door een momentopname.

We moeten de kinderen volgen en bovendien alle mogelijke alternatieve verklaringen voor het gedrag uitsluiten. Het komt bijvoorbeeld voor dat kinderen genderdysfoor gedrag ontwikkelen als reactie op een ernstig trauma."

Het genderteam houdt de redactie van de kinderen op de beginnende puberteit in de gaten. Soms worden genderdysfore gevoelens dan minder, zegt Cohen. "Kinderen lijken er als het ware overheen te groeien, hoewel ze de interessen van het andere geslacht blijven houden."

De meeste kinderen die rond de puberteit bij Cohen terugkomen, reageren echter met afschuw op de rijping van een lichaam waarin ze zich niet thuis voelen. Als blijkt dat hun gevoelens niet minder maar sterker worden, krijgen ze puberteitsremmers; medicijnen waarmee tot hun zestiende de fysieke veranderingen tijdelijk worden stopgezet.

Cohen benadrukt dat de puberteitsremmers een omkeerbaar effect hebben. Mocht blijken dat een kind op het verkeerde spoor zit, dan kan de behandeling worden gestaakt waarna de puberteit gewoon doorzet.

Toen het genderteam van het vu ziekenhuis vijf jaar geleden, als eerste ter wereld, met het gebruik van puberteitsremmers begon, leidde dat aanvankelijk tot verontwaardigde reacties en vragen in de Tweede Kamer. Inmiddels zegt Cohen, heeft Groot-Brittannië het voorbeeld van Nederland gevolgd en krijgt ze uit de hele wereld verzoeken om informatie.

Voor Bas zijn die medicijnen letterlijk zijn redding geweest, vertelt zijn moeder. "Hij was zó depressief, we zijn ervan overtuigd dat ons kind anders voor de trein was gesprongen."

Puberteitsremmers betekenen tijdswinst: de kinderen zijn adolescenten geworden en moeten uitzoeken hoe ze hun toekomst zien. Mochten ze besluiten tot een geslachtsverandering, dan is het resultaat bovendien mooier omdat nog niet al te veel specifieke mannelijke of vrouwelijke geslachtskenmerken aanwezig zijn.

Hormonen

"We hebben in die periode diepgaande gesprekken met ze", zegt Cohen. "We maken ze duidelijk dat ze weliswaar van geslacht kunnen veranderen, maar wel hun verleden behouden. We wijzen ze op alle nadelen, ze kunnen bijvoorbeeld nooit kinderen krijgen." Voor onderlinge steun kunnen ze terecht bij Humanitas, waar orthopedagoge Annerike Gorter sinds vorig jaar speciale gespreksgroepen leidt voor genderdysfore jongeren tussen dertien en achttien jaar.

Jongeren die op hun zestiende nog altijd heel zeker weten dat ze in het verkeerde lichaam zitten, krijgen naast de puberteitsremmers twee jaar lang cross-sex hormonen waarmee de uitwendige geslachtsverandering op gang wordt gebracht. Daarna volgt een operatie.

Slechts een klein deel van de genderdysfore kinderen blijkt uiteindelijk transseksueel, zegt Cohen. Bijna driekwart van hen blijkt homoseksueel te zijn en ziet na een aantal bezoeken aan het genderteam af van behandeling. "Het zijn zeer feminiene jongens of hele stoere meiden." Daarom raadt Cohen ouders altijd af om hun kinderen op te jonge leeftijd al voor een volledige rolwisseling te laten kiezen.

Bas weet nu al zeker dat hij geopereerd wil worden, net als Jasmijn. Valentijn en Willem zijn er nog niet uit; daarom hebben ze hun naam nog niet veranderd. "Ik hoop dat Willem goed rondkijkt in verschillende scenes voor hij beslist", zegt zijn moeder. "Dat hij dingen uitprobeert, kijkt wat bij hem past."

Valentijn weet alleen dat hij geen volwassen man wil worden met een zware stem en overal haar. "De vraag is alleen of ik dan dus voor altijd een meisje zou willen zijn."

Gordijnen dicht

Manon (10) is voor de tweede keer naar de familiedag van Berdache gekomen. De speeltuin die is afgehuurd, ligt verscholen in een park; het toegangshek is op slot. De kinderen zoeken elkaar op bij de klimtoestellen, de pubers trekken zich terug, de ouders praten, en huilen soms.

Vorig jaar, toen Manon nog Benjamin heette, had ze er haar ogen uitgekeken, zegt haar moeder Elise Meussen. Daarna viel de verandering niet meer tegen te houden.

"Benjamin was een jongen op de meest extreme manier. Altijd een grote mond, altijd in de hoogste bomen klimmen en enorm agressief. Toen we uiteindelijk met hem bij de psycholoog kwamen, zei hij dat hij liever dood wilde. Hij had blijkbaar voor zichzelf besloten dat wat hij wilde, niet kon. Hij was al zijn gevoelens aan het wegstoppen."

Jarenlang leefden ze met de gordijnen dicht. "Zodra Benjamin uit school kwam, kleedde hij zich om. Als de bel ging, verstopte hij zich." Nu heeft hij de naam aangenomen van de juf die hem zo hielp toen hij vanuit Groot-Brittannië naar Nederland kwam. Haar ouders hebben gekozen voor totale openheid. Voor haar negende verjaardag kreeg Manon haar eerste Barbie. "Ze zei: eindelijk een cadeau waar ik echt blij mee ben."

Ook de ouders van Willem doen niet aan geheimhouding. Ze hebben gesproken met de docenten van de middelbare school waar Willem sinds vorige maand op zit en op de ouderavond de ouders ingelicht. "Je kunt zoiets niet voor jezelf houden op een school met elfhonderd leerlingen; zegt zijn moeder Els Schijf. "Als je niets vertelt, wordt er geroddeld en dat is veel erger."

Valentijn heeft dit jaar tijdens het schoolkamp bij de meisjes in de tent geslapen. Dat vonden ze geen probleem, vertelt hij. Hij heeft besloten om zich op school bij de jongens om te kleden. De eerste dag werd hij daar weggestuurd door een leerling die dacht dat hij aan een weddenschap meedeed. De gymleraar moest uitleg komen geven.

Bas was van plan zich op de middelbare school apart om te kleden. Op de eerste schooldag was er in de klas over hem gesproken ("Bas is een jongen en was een meisje"). Voor de gymles zeiden jongens: kom op man, je komt gewoon bij ons in de kleedkamer. "Hij wordt zó geaccepteerd", zegt zijn moeder. "Hij heeft veel vrienden en de meisjes staan voor hem in de rij."

Humor helpt

"Hoe een kind met genderdysforie de problemen in zichzelf en om zich heen oppakt", verschilt enorm, zegt Peggy Cohen. "Zelfverzekerde, intelligente kinderen kunnen het behappen, maar er zijn er ook die uit de bocht vliegen."

In Hoera het is een mensje, de leidraad die Els Schijf voor andere ouders schreef, komen alle mogelijke problemen aan de orde. Leermoeilijkheden, isolement, pesterijen, jaloezie naar broertjes of zusjes (die alles vertegenwoordigen wat het kind wil zijn), spanning tussen het kind en de ouder van hetzelfde geslacht (die alles vertegenwoordigt wat het kind niet wil zijn).

Soms hebben kinderen gewoon pech, erkent Cohen, en wonen ze in een buurt of zitten ze op een school die hen afwijst. Toen Jasmijn naar groep vijf ging als meisje, schreven haar ouders in de nieuwsbrief van school: "Onze grootste angst is; hoe beschermen we haar tegen de buitenwereld die niet altijd begrip heeft." Daarna ging het wat beter, zegt moeder Conny Smit. "Er was duidelijkheid, Jasmijn kreeg zelfs vriendinnen."

Maar sinds kort zit ze in een nieuwe klas die haar niet accepteert. "Ze wordt zó gepest, zó uitgescholden." De buurt veroordeelt het gezin: "Belachelijk vinden ze het. Dat we ons kind in een jurk laten lopen." Tijdens de vakantie werd ze voor gek gezet door een paar oudere meisjes die bij het zwembad riepen: "Is hier ook een jongen in meisjeskleren?"

Jasmijn reageert bozig, vertelt haar moeder. Ze maakt ruzie met haar jongere zusje, zet zich af tegen haar vader, is soms enorm agressief en heeft moeilijkheden met leren. "Ze wil zijn wie ze is en dat wordt haar enorm lastig gemaakt." Conny wil proberen haar dochter wat weerbaarder te maken.

Valentijns ouders hebben met hem geoefend hoe hij kan reageren op vervelende opmerkingen. Hij geeft een demonstratie. "Ben jij een jongen of een meisje?" Antwoord; Ja. "Laat je piemel eens zien." Antwoord: Jij eerst. "Jij bent gewoon een travestiet." Antwoord: Maar ik ben wel héél gelukkig, jij ook?

Humor helpt, zegt zijn moeder Klette de Rooij. Ze doen graag Monty Pythons Life of Brian na, de parodie op het leven van Jezus waarin vrouwen mannenrollen spelen, maar zich steeds vergissen in hun stemhoogte.

Openheid, professionele hulpverlening, weerbaarheidstraining, dat alles kan niet voorkomen dat genderdysfore kinderen op de middelbare school nogal eens tussen wal en schip raken. Gesprekken over lichamelijke veranderingen, over menstruatieperikelen en over verkering gaan aan hen grotendeels voorbij. Els Schijf hoort wel eens van pubers dat ze hebben besloten om maar helemaal niet verliefd te worden.

Stomme trut

Hoe groot de problemen die nog op hen afkomen ook mogen zijn, ze wegen niet op tegen het geluk van hun kind dat eindelijk zichzelf kan zijn, zeggen de ouders. "Hij is veranderd van een verlegen meisje in een zelfverzekerde knul", zegt Monique de Vries over haar zoon Bas.

De moeder van Manon vertelt hoe vreselijk blij haar dochter was toen ze voor het eerst werd uitgescholden voor "stomme trut". Conny Smit zegt: "Jasmijn was vroeger zo verdrietig en onzeker. Ik dacht: dat kind ben ik kwijt."

Aan de zachtgele muren van haar slaapkamer hangen foto's van haar paard. De grond ligt bezaaid met Barbies. Haar moeder zegt: "Ik heb een enorm respect voor haar. Omdat ze doorzet. Kinderen kiezen uit zichzelf niet bewust voor de moeilijkste weg."

De namen van Bas en zijn moeder zijn gefingeerd.
Telefoonnummer Berdache: 030-2717035

Bron: Volkskrant, 13 september 2003
Door: Ellen de Visser
Foto's: Sarah Wong