1. Auditieve discriminatie-oefeningen.

  • Verschillen herkennen tussen mannen- en vrouwenstemmen
  • Beluisteren welke vrouwenstem(men) men mooi vindt en waarom
  • Verschillen leren waarnemen tussen vrouwenstem en de eigen stem
     

Benodigdheden: bandopname van 3 vrouwenstemmen en 3 mannenstemmen die een kort stukje tekst voorlezen (bijvoorbeeld de eerste alinea van de vijvervrouw)

Geluidsfragmenten:

Mannenstem 1
Mannenstem 2
Mannenstem 3

Vrouwenstem 1
Vrouwenstem 2
Vrouwenstem 3
 

2. Resonans-oefeningen.

  • Verschil horen tussen resonansgebruik van mannen (vooral borstresonans) en van vrouwen (vooral kopresonans)

Benodigdheden: bovengenoemde bandopname met mannen- en vrouwenstemmen

  • Verschil voelen tussen borst- en kopresonans

Benodigdheden: oefening gericht op het gevoel leren maken van onderscheid tussen borst- en kopresonans

  • Stabilisatie en toepassen van de kop-resonans

Benodigdheden: enkele leesoefeningen

 

3. Oefeningen voor intonatie en melodie.

  • Verschil horen tussen intonatiepatronen van mannen en vrouwen

Benodigdheden: bovengenoemde bandopname met mannen- en vrouwenstemmen

  • Verschil horen tussen monotone spraak, dynamische accenten en melodische accenten.

Benodigdheden: bandopname van 5 zinnen, afwisselend uitgesproken zonder melodie, met dynamische accenten en daarna met melodische accenten.

Geluidsfragmenten:

Zin 1
Zin 2
Zin 3
Zin 4
Zin 5

  • Kunnen imiteren van glijtonen en intonatiepatronen in langere en kortere zinnen

Benodigdheden: glijtonen bijvoorbeeld volgens Pahn (Eldar), 10 zinnen op papier die monotoon of met verschillende intonatiepatronen voorgelezen kunnen worden. Eventuele visuele ondersteuning (zie bijgevoegde voorbeeldpagina's). Spreekwoorden en gezegdes in verband met vaststaande intonatiepatronen.

  • Een levendig intonatiepatroon kunnen gebruiken

Benodigdheden: door de patiënte zelf bedachte, korte, veel voorkomende uitdrukkingen met het naar haar mening bijbehorende intonatiepatroon. Gedichtjes. Teksten, ook toneelteksten kunnen gebruikt worden.

 

4. Oefeningen voor pittige articulatie

  • Leren waarnemen van de verschillen tussen vrouwelijke en mannelijke articulatie

Benodigdheden: bovengenoemde bandopname van mannen- en vrouwenstemmen.

  • Aanleren van lichte, pittige articulatie

Benodigdheden: indien nodig, mondmotoriekoefeningen op papier. Oefengang klein mechanisme. Gedichtjes. Eventueel woorden/zinnen voor spraakafzienoefeningen.

 

5. Lachen en hoesten

  • Bewust worden van de eigen manier van lachen en hoesten

Benodigdheden: video- of bandopname van de wijze van lachen en hoesten van de patiënt.

  • Wijzigen van lachen en hoesten

Benodigdheden: -Uitleg over lachen en hoesten. (Bruin, M.D de., Coerts, M.J., Greven, A.J. 1995, Logopedische therapie bij man-vrouw transseksualiteit. Logopedie en Foniatrie, jaargang 67, nr2, 30-34)


Resonansoefeningen

Bij man-vrouw transseksuelen is het terugdringen van het gebruik van borstresonans en het bewust leren toepassen van kopresonans belangrijk om de stem lichter te laten klinken. Hieronder wordt een oefengang beschreven voor het aanleren van kopresonans.

Oefeningen

A Om het verschil tussen borst- en kopresonans te voelen kan de volgende oefening gedaan worden.
Zet één vinger aan de bovenkant en één vinger aan de onderkant van het strottenhoofd en spreek luid met de gebruikelijke mannelijke stem. Het is nu mogelijk om te voelen dat zowel de bovenkant als de onderkant van het strottenhoofd in trilling is: borst- en kopresonans zijn beiden aanwezig.
Hou de vingers in dezelfde positie en spreek met falsetstem. Voel dat er nauwelijks trilling is aan boven- en onderzijde van het strottenhoofd: de borstresonans is vrijwel afwezig.
Verlaag de stem vanuit de falset tot een toonhoogte waarop de borstresonans net niet te voelen is (dit verschilt van persoon tot persoon, het strottenhoofd trilt daarbij alleen aan de onderkant of alleen aan de bovenkant of op beide plaatsten tegelijk. Deze toonhoogte is de basis van waaruit de resonansoefeningen gestart kunnen worden.
   
B Zoem een lange /m/, terwijl je ontspannen kauwbewegingen maakt. Denk het geluid naar de neus.
 
   
C Zoem een /m/ en laat die afwisselend harder en zachter worden, zonder kracht te zetten in het keelgebied
   
Beweeg bij de oefeningen het hoofd of en toe een beetje, om te vermijden dat je de halsspieren teveel spant.
Controleer of het geluid op de juiste plaats zit, door of en toe met de vingers te voelen of de huid van de neus, rondom de mond, op de wangen of boven op het hoofd trilt.
Doe de oefeningen op verschillende toonhoogtes.
 
   
D Breng de resonans over op de klinkers. Houd de resonansklanken iets langer aan.
 
moemoemoem noenoenoen loengeloengeloeng
mommommom noonoonoon loongeloongeloong
moomoomoom nononon longelongelong
muumeumoem neunuunoen lungelungelung
     
loemloemloem boemboemboem moemoomom
leumleumleum boomboomboom moemoemuumuum
lumlumlum bombombom muumuumuum
loemloomleumlum boemboombom meumeumeum
 
 
E Zeg de volgende woorden op één toon en benadruk de resonansklanken door deze iets langer aan te houden. Spring van de ene resonansklank (/m/,/n/,/ng/,/l/) over op de andere. Wissel na enkele woorden van toonhoogte.
Gebruik daarna overdreven intonatie, terwijl de resonansklank nog steeds benadrukt wordt.
 
moeder meenemen mijmeren
maten maandag mooie
meermalen morgenmiddag mevrouw
melkman mannen muziek
muren mensen molen
monumentaal machtig maling
     
Doe hetzelfde met onderstaande zinnetjes.
     
Bloemen noemen zoenende monden met linnen omwinden
bomen en bloemen de nonnen zongen bloembollen in tonnen
bloemen in Loenen zoemende klanken mallemolen
bloeiende bomen mannen in Londen lange wandelingen
bomen in Ommen domme mannen binnenbanden
bommen in Londen bloeiende bloembollen manden vol bloemen
dennenbomen bolle wangen langzaam zingen

 
F Spreek de volgende zinnen en teksten melodieus uit terwijl de resonansklanken nog steeds iets langer aangehouden worden.
   
  een bedrag in mindering brengen
zij woonden in linnen tenten
lang zullen ze leven
wij wandelen in het mulle zand
lange lanen met dennenbomen
Nanda nam bananen mee
de mannequin ontving een minimumloon
de dames maken vanmiddag een mooie wandeling
de duinen blinken in de volle zon
ze zijn allen unaniem van mening dat deze man minzaam is

Sommige mensen menen te moeten doen wat ze willen. Zolang ze hun zin niet hebben mompelen ze malle dingen, evenals domme jongens dat soms doen. Nu eens mokken ze, dan zingen ze banale zangen. Ze zijn nimmer content, of ze nu zitten in een mallemolen of in een schommel. Nooit nemen ze aan wat het leven hun bieden kan. Mooie dingen zien ze met. Ze noemen niets met mooie namen. Ze denken nimmer aan bloemen die men vindt op bloembollenvelden, de veiling en bloemententoonstellingen. Zon en maan zien ze niet. Lente kennen ze niet. Ze leven in de kleine kring van hun eigen belangen en onbenullige onbeduidendheden.

 
 
G Lees de volgende teksten voor, gebruik makend van de kopresonans.
   
  Linda Nijland

Deze maand is Linda Nijland landskampioene zwemmen geworden. Alle mensen hadden gemeend dat een ander het zou werden. Daarom werd zij met luid gejuich in haar woonplaats, een dorpje aan de Linge, binnengehaald. Men had de vlaggen uitgestoken en zich enorm veel moeite getroost het anders zo sombere dorp in een feeststemming te brengen. De ouden van dagen hingen uit hun ramen en zwaaiden Linda toe. In het centrum stonden de kinderen op het sein te wachten om te gaan zingen. De kleinsten onder hen hadden ballonnen in hun handen.

Bommen ploffen in Londen

Twee bomaanslagen in het centrum van Londen hebben een man het leven gekost; er zijn meer dan 140 gewonden. Deze aanslagen, de ergste sinds 1939, zijn vrijwel zeker het werk van de IRA, het Ierse republikeinse leger. Acht mannen en twee vrouwen werden in verband met deze terreurdaden gistermiddag op het Londense vliegveld Heathrow, toen zij op het punt stonden per vliegtuig naar Dublin en Belfast te vertrekken, gearresteerd. Deze bomaanslagen vielen samen met de volksstemming in Noord-Ierland over de vraag of dit gebied Brits wil blijven of zich wil aansluiten bij de Ierse republiek.

Er hadden in Londen nog twee bommen moeten ontploffen, maar die werden onschadelijk gemaakt. De ene werd gevonden op het hoofdbureau van politie (Schotland Yard), de andere lag bij de hoofdkantoren van de Conservatieve en van de Labourpartij, 50 meter van het huis van Harold Wilson, de leider van de socialistische oppositie.

In alle gevallen betrof het tijdbommen die in geparkeerde auto's waren achtergelaten. Doordat Scotland Yard met het oog op de volksstemming in Noord Ierland moeilijkheden verwachtte. was de waakzaamheid van de politie belangrijk opgevoerd. Daardoor waren politie, brandweer en ziekenauto's binnen enkele minuten na de explosie ter plaatse. Veel bekende gebouwen in Londen werden gisteren onderzocht na valse meldingen over bommen: daarbij die van twee kranten o.a. The Times, de effectenbeurs en buiten Londen. het kasteel van Windsor.

Het zwaarst was de ontploffing en ook de schade aan de voorgevel van The Old Bailey, de centrale strafrechtbank in de oude city van Londen. Daarvan bleef geen ruit heel, een café er tegenover werd verwoest, een restaurant ernaast liep ernstige schade op. De andere bom ontplofte voor een rekruteringsbureau van het leger naast het ministerie van landbouw in een zijstraat van Whitehall, de drukke regeringsstraat.
 

Opmerking: Uiteraard kunt u ook uw eigen favoriete resonansteksten gebruiken.
 
 

Intonatie-oefeningen
   
A Spreek onderstaande zinnen eerst zonder enige melodie, dus monotoon, uit.
   
  1 We gaan vanavond in ieder geval naar de schouwburg.

2 Pa gaat op zijn fiets naar het werk.

3 Ik heb een hamster gezien.

4 Zij eet het liefst pasta of rijst.

5 Carolien heeft een groene jurk met mooie knoopjes.

6 `s Zondags is Mark altijd op het voetbalveld te vinden.

7 Wil jij koffie?

8 Wanneer zij een boek leest, mag je haar niet storen.

9 Meloen eten zonder morsen is voor veel mensen moeilijk.

10 Je moet goed nadenken voordat je antwoord geeft.

 
 
B Neurie bovenstaande zinnen met verschillende intonatiepatronen. Geef eventueel met tekens aan waar de toon omhoog of omlaag gaat. (Zie voorbeeldbladzijde).
 
 
C Spreek de volgende zinnen met verschillende intonatiepatronen uit. Leg de klemtoon op de onderstreepte woorden.
   
 
  1. Wij gaan vanavond in ieder geval naar de schouwburg.
    Wij gaan vanavond in ieder geval naar de schouwburg.
     
  2. Pa gaat op zijn fiets naar het werk.
    Pa gaat op zijn fiets naar het werk.
     
  3. Ik heb een hamster gezien.
    Ik heb een hamster gezien
     
  4. Zij eet het liefst pasta of rijst.
    Zij, eet het liefst pasta of rijst
     
  5. Carolien heeft een groene jurk met mooie knoopjes.
    Carolien heeft een groene jurk met mooie knoopjes
     
  6. 's Zondags is Mark altijd op het voetbalveld te vinden.
    's Zondags is Mark altijd op het voetbalveld te vinden.
     
  7. Wil jij koffie?
    Wil jij koffie?
     
  8. Wanneer zij een boek leest mag je haar niet storen.
    Wanneer zij een boek leest mag je haar niet storen.
     
  9. Meloen eten zonder morsen is voor veel mensen moeilijk.
    Meloen eten zonder morsen is voor veel mensen moeilijk.
     
  10. Je moet goed nadenken voordat je antwoord geeft.
    Je moet goed nadenken voordat je antwoord geeft.
 
 
   
D Lees de volgende spreekwoorden met de juiste intonatie voor.

1. Wie een kuil graaft voor een ander, valt er zelf in.

2. De appel valt niet ver van de boom.

3. Beter een vogel in de hand, clan tien in de lucht.

4. Zoals het klokje thuis tikt, tikt het nergens.

5. Als er een schaap over de dam is volgen er meer.

6. In het land der blinden is éénoog koning.

7. Het bloed kruipt waar het niet gaan kan.

8. Hoge bomen vangen veel wind.

9. Wie het breed heeft, laat het breed hangen.

10. De eerste klap is een daalder waard.

11. Een gegeven paard moet men niet in de bek zien

12. Het zijn twee handen op een bulk.

13. Honger maakt rauwe bonen zoet.

14. Als het kalf verdronken is, dempt men de put.

15. Hij heeft de klok horen luiden, maar weet niet waar de klepel hangt.

 
 
E Bedenk zelf korte, veel voorkomende uitdrukkingen met een levendig intonatiepatroon
 
 
F Lees het gedichtje op de volgende pagina hardop met een levendig intonatiepatroon. Probeer aan het einde van de zin waar mogelijk met de stem omhoog te gaan.
Idem bij andere gedichtjes.
 
 
G Idem bij teksten (eventueel toneeltekst).
   
Opmerking: Het gebruik van gebaren en mimiek kan het gebruik van levendige intonatie bevorderen.

Zeven kleine eskimootjes

Zeven kleine Eskimootjes woonden aan de Pool
reden in hun sleetjes rond en hoefden niet naar school
reden hele dagen in hun kleine sleetjes rond
hadden broekjes aan van bont en jasjes aan van bont
woonden in een hut van sneeuw en hadden altijd trek
in kaarsvet en in levertraan, in levertraan en spek.
Ze waren zo gelukkig en tevreden, alle zeven
en riepen maar de hele dag: O, wat een heerlijk leven.

Ze zaten op een ijsschots en ze lieten de beentjes bungelen
en deden niets dan luieren en babbelen en klungelen
maar toen opeens..... daar is die grote ijsschots weggedreven!!
Ze riepen O! en Hee! en Ach! en gilden, alle zeven!
Maar `t hielp geen steek, daar dreven ze steeds verder naar het zuiden
en kwamen toen, na veertien dagen drijven, in IJmuiden.
Daar zaten ze te huilen en te treuren want je weet:
Voor Eskimootjes is IJmuiden veel en veel te heet.

Zo zaten ze de hele dag, en kijk wie kwam daaran?
Daar met z'n witte wagentje? Het was de ijscoman!
Hij zag die Eskimootjes. `t Was om medelij te krijgen.
Ze hadden het zo warm, zo warm, ze zaten maar te hijgen.
Wel, zei de ijscoman, `k geloof dat het `t beste is,
dat jullie in mijn wagen kruipt, daar is het lekker fris.
Dan krijg je `s morgens levertraan en kaarsvet voor diner!
En als ik rondga met de wagen, mag je met me mee.
De Eskimootjes kropen in de wagen, alle zeven
en voor zover ik weet zijn ze daar allemaal gebleven.

Dus als je naar IJmuiden gaat, dan zul je daar misschien
een ijscoman met zeven kleine Eskimootjes zien.

A. M. G. Schmidt

   

Klein mechanisme
Oefeningen voor een lichte, snelle en pittige uitspraak.

tippetappe tippetappe tip tap top
tippetip tippetip tippetiptiptip
tippetiptiptip tappetdptaptap toppetóptoptop
tippetippetiptip tappetappetdptap toppetoppetóptop tip tap top
pikkepakkep
ókke pikkepakkepókke pikkepakkepókke pik pak pok
kipperde kópperde kap kap
p
ámperdepímperdpómperdepámp
piederie pieder
á piederóesasa
tanat
ánta teneténte tinitínti tonotónto
pamap
ámpa pemepémpe pimipímpi pomopómpo
tammerámtamtam tommerómtomtom temmerémtemtem tummer
úmtumtum
danneranner
ándan dennerennerénden donneronneróndon dunnerunnerúndun
bomberóm bomberóm bomberómbombom

Korte zinnetjes

potten en pannen (3x)
pikkende kippen
bokkenpoten
beetje bij beetje
bovenste beste
boter bij de vis
de biezen pakken
tintelende tenen
taal noch teken
katoenen badpakken
 
piepende poppen
pannekoeken bakken
banden binden
botje bij botje
binnenste buiten
kapotte kousen
bij de pinken zijn
van top tot teen
tikkende klokken
klepperende klompen

De bloeiende witte winde (1 x)
soldatententententoonstelling
weten t
e geven en te nemen
pittige moppen tappen
tientallen kippen t
e koop
de boeven t
e pakken hebben
babbel dan maar een beetje
je west wel wat je weten wil
beduimelde dagbladen
wissewasjes weten
volksvermakelijkheden
peren plukken bij de boer
met proppen papier smijten
tikkende typisten

net op het nippertje aankomen
piepkuikens en krielkipjes

   

Tante Trui en tante Toosje

Tante Trui en tante Toosje
zaten op de kanapee
met beschuitjes in een doosje
samen bij een kopje thee

Wat een weer, zei tante Toosje
Krimmeneel, zei tante Trui
`t regent nu al weer een poosje,
lieve hemel, wat een bui

En zo zaten ze te praten
en de theepot was al leeg.
Geen van bei had in de gaten
dat het water steeg en steeg.

"t Regende nog steeds in stromen
en de straten stonden blank
en het water was gekomen
net tot aan de vensterbank.

"t Water steeg en bleef maar stijgen
en de hele kanapee
ging toen langzaam aan het drijven
en de tantes dreven mee.

Heel lang dreven ze op `t water '
met elkander, hand in hand,
en een maand of zeven later
landen zij in Ameland.

En nu zitten Toos en Truitje
nog steeds op de kanapee
met een Amelands beschuitje
bij hun Amelandse thee.

A. MG. Schmidt

   

INTONATIE

OEFENZINNEN (bron: Veen, Q en R. van Geel (1984): Toon uw Spraak, Acco, Leuven/Amersfoort)

1. Ik heb een brief gekregen.

2. Mijn moeder komt vandaag langs.

3. Heb je geen last van de kou?

4. Doe alsof je thuis bent.

5. Met wie spreek ik?

6. De zon schijnt.

7. Pak een stoel.

8. Worden deze huizen gesloopt?

9. Leg hem maar neer

10. Ik ben klaar.

11. Tot zaterdag clan.

12. Hoe laat is het?

13. Dat heb ik al duizend keer gezegd.

14. Je moet het maar kunnen.

15. En dat gaat dan als volgt:

16. Het is moeilijk om hier in de buurt te parkeren.

17. Het is nog vroeg.

18. Ik maak me nergens meer druk om.

19. Ik geloof dat alles in orde is.

20. Daar heb ik nog nooit iets over gelezen.

21. Gaat het spreken al weer wat beter?

22. Het is zeven uur.

23. Dan hebben we nog wel even tijd om dit te doen.

24. Zou jij dat even willen doen?

25. Dat weet ik met hoor!

26. Met wie spreek ik dan?

27. Ga je met me mee?

28. Het is nog niet te laat.

 

Deze handleiding werd ontwikkeld door logopedisten van de polikliniek foniatrie/logopedie van het VUmc, ter ondersteuning van de logopedische behandeling van man-vrouw transseksuelen. Zonder deze professionele begeleiding kan geen optimaal resultaat worden gegarandeerd


 

Terug naar index