Er is nog maar weinig bekend over transseksualiteit. Over het hoe en waarom tast men In het duister. Het onderwerp was ook nooit erg populair binnen de medische wereld. Mannen en vrouwen die zich in het verkeerde lichaam voelden zitten en van sekse wilden veranderen, werden niet alleen door de samenleving maar tot voor kort ook door de medische stand naar de rand van de maatschappij verwezen. Toch voelen naar schatting een op de dertigduizend mannen en een op de vijftigduizend vrouwen zich diep ongelukkig met hun uiterlijke geslachtskenmerken. Het Academisch Ziekenhuis van de Vrije Universiteit In Amsterdam heeft zich de afgelopen tien jaar tot het grootste centrum in de wereld ontwikkeld waar transseksuelen worden behandeld. Elk jaar krijgen 25 mannen en vrouwen dankzij een operatie de identiteit die bij hen past en komen er zevenhonderd cliënten naar het Amsterdamse ziekenhuis voor hormoonbehandelingen en controles. Aanstaande dinsdag 9 juni organiseert de Vrije Universiteit samen met de Nederlandse Genderstichting het tiende Internationale symposium over transseksualiteit.

AMSTERDAM - "Het is volslagen onduidelijk hoe transseksualiteit ontstaat. Volgens de Amerikaanse psycholoog John Money zou de bewustwording van het verschijnsel parallel lopen met de taalontwikkeling van het kind. Zodra het kind kan praten, kan het zich benoemen als jongetje of meisje. Het gevoel in een verkeerd lichaam te zitten gaat dan ook vaak terug tot de vroegste herinneringen," zegt dr Louis Gooren, endocrinoloog bij de VU. Gooren bereidt de transseksueel niet alleen met hormoonbehandelingen op de operatieve ingreep voor, maar hij zorgt ook voor de hormonale nazorg. Een nazorg die overigens een leven lang duurt.

De overtuiging om tot een ander geslacht te behoren kan al vroeg aanleiding zijn tot hevige protesten wanneer jongetjes in de broek worden gehesen of meisjes met een jurkje moeten gaan lopen. Tijdens de puberteit wordt het alleen maar erger. Op die leeftijd groeit bij de kinderen een intense afkeer van de eigen lichamelijkheid. De beginnende menstruatie, het krijgen van borsten, de eerste erecties en zaadlozingen worden vaak met afschuw ondergaan als iets vreemds en oneigenlijks. Een gevoel dat zich volgens Gooren echter ook op latere leeftijd pas kan gaan ontwikkelen.

"Maar het gaat veel verder dan een hekel hebben aan ie eigen lichaam. Het is een heel ander gevoel dan dat bij mensen die een hekel hebben aan hun uiterlijk omdat ze hun neus te klein of hun oren te lang vinden. In je fantasie en beleving voel je je iemand van het andere geslacht en er zit een enorme gedrevenheid achter om ook werkelijk het uiterlijk van die andere sekse aan te nemen. In het begin is dat allemaal nog niet zo duidelijk, maar juist dan doet zich de ergste wanhoop voor. Je anders voelen, niet weten wat er aan de hand is en er met niemand over durven praten. Zodra het probleem onderkend en benoemd kan worden, geeft dat voor veel mensen een enorme opluchting."

De politie

Zo'n dertig jaar geleden werden transseksuelen nog voor volkomen gek versleten. Het was de kinderarts Otto de Vaal die zich het lot van hen aantrok. Gooren: "De Vaal werd er door de medische wereld voor uitgekotst. Hij kwam zelfs regelmatig in contact met de politie. Omdat het wettelijk verboden is om als man in vrouwenkleren over straat te lopen, werden er nog al eens transseksuelen opgepakt. Als een soort self fullfilling prophecy, ging de transseksueel die alleen in de marge van de maatschappij werd getolereerd er zich ook naar gedragen. De Vaal besloot daar wat aan te doen en gaf zijn patiënten een pasje mee waarop stond dat het om een erkende transseksueel ging die bij hem onder behandeling was. Als er dan weer eens een paar werden opgepakt, moest hij op het politiebureau tekst en uitleg komen geven."

Volgens Gooren maakt de transseksueel wel gebruik van travestie, maar is hij eigenlijk geen travestiet. "Het verkleden is een pure noodzaak. Voor de travestiet ligt dat anders. Die krijgt een kick wanneer hij op zaterdagavond als vrouw op stap kan, maar hij heeft wel degelijk plezier aan z'n eigen lichaam en wil dat dan ook niet laten veranderen."

Sinds het pionierswerk van Otto de Vaal in de jaren zestig is er wel wat veranderd. Transseksualiteit is medisch erkend en benoemd als Genderdysforie en de transseksueel kan bij verschillende hulpverlenende instanties terecht. De belangrijkste daarvan zijn de Genderstichting die is voortgekomen uit de NVSH, en het Project Transseksualiteit van Humanitas dat maatschappelijke en sociale hulp verleent. Vanuit deze twee instellingen komen de meeste cliënten bij Gooren terecht.

Operatie

"Bijna allemaal willen ze snel geholpen worden met een operatie," zegt Gooren. "We voeren vooral een ontmoedigingbeleid: 'Zou je het nou wel doen' en 'Weet je het wel zeker'. Daarmee houden we de twijfelaars nog even tegen. Maar groeit de wens tegen de verdrukking in, dan gaan we verder met wat wij noemen de real life test. Een soort test om te kijken of je je met het uiterlijk van de andere sekse in de maatschappij kunt staande houden. Daarvoor beginnen we met een twee jaar durende hormoonbehandeling die later nog ongedaan valt te maken. Hij de man ontstaat borstgroei, verdwijnt de lichaamsbeharing en worden de baardharen geëpileerd. Vrouwen krijgen een zwaardere stem en juist meer lichaamsbeharing. We verwachten van de cliënt dat hij zich in die periode thuis, op z'n werk en in z'n omgeving in de andere rol gaat manifesteren. In die periode komen ze elke drie maanden hier voor controle. Dan wordt, vaak samen met de psychiater van de Genderstichting, over de problemen van de rolverwisseling gepraat."

Die problemen zijn zo groot dat de transseksuelen in dit stadium volgens Gooren niet goed zijn te begeleiden. "Eigenlijk kan de transseksueel er alleen maar in zijn eentje doorheen komen. Een derde haakt daarom ook voor de hormoonbehandeling nog af. Het gaat om werkelijk hele dappere mensen die al hun gevestigde belangen zoals huwelijk, werk en wonen op de helling zetten. Een heel enkele keer blijft de transseksueel gehuwd wanneer de verhouding met de partner goed was en niet op sex berustte. Sommigen moeten daarentegen juist naar een ander dorp of zelfs naar een andere stad verhuizen. Vaak veranderen ze ook van werkkring om een nieuwe start te kunnen maken. We hebben een scheepskapitein van een grote Nederlandse rederij onder behandeling, die na zijn operatie niet meer tot die functie werd toegelaten. Zij is daartegen in beroep gegaan omdat het discriminatie op grond van sekse is. Tot nu toe hebben we maar een keer meegemaakt dat een man zich niet als vrouw kon handhaven en van de operatie die op de hormoonbehandeling volgt, afzag. Toch is hij nog steeds blij dat hij borsten onder zijn kleren heeft.. Veel mensen stellen hun behandeling ook uit. Wachten bijvoorbeeld tot de kinderen wat groter zijn. We hebben een pater gehad die tot zijn zestigste wilde wachten omdat hij dat deel van zijn leven aan de kerk wilde geven "Maar dan kom ik terug voor een behandeling om eindelijk mijn eigen leven te kunnen leiden."

Niet veel risico's

De geslachtsveranderde operatie die na twee jaar wordt uitgevoerd door een plastisch chirurg en een vrouwenarts, noemt Gooren middelzwaar maar zonder al te veel risico's. Daarbij worden de geslachtsorganen veranderd in die van de andere sekse waarna de gedaanteverwisseling compleet is.

Gooren: "Daarna volgt de revalidatie en omdat met het verwijderen van de geslachtsklieren ook de onmisbare hormoonproduktie verdwijnt, moet dat de rest van het leven uit een potje komen. Bijna allemaal zijn ze blij na hun operatie. We kunnen het nog niet fantastisch maken maar met de meesten gaat het heel redelijk. Vaak blijkt later in het volle leven dat veel problemen die vroeger aan transseksualiteit werden geweten toch weer terugkomen. Was je geen gezellig type voor de operatie, dan zul je dat in je nieuwe lijf ook niet zijn, denk ik altijd."

De vroegere juridische problemen bij geslachtsverandering zijn sinds een wetswijziging in 1985 opgeheven. Daardoor kunnen transseksuelen die zich hebben laten opereren een aantekening op hun geboorte-akte laten plaatsen waardoor ze wettelijk alle rechten en plichten van de andere sekse krijgen. Niet alleen trouwen is dan mogelijk, maar de vroegere vrouw kan ook voor militaire dienst worden opgeroepen. Belangrijkste wapenfeit in de emancipatie van de transseksueel is het opnemen van de operatie in het ziekenfondspakket. Gooren: "Het is alleen jammer dat de transseksueel voor die emancipatie niet buiten de medische stand kan. Alleen daarom al heeft deze groep het veel moeilijker dan andere minderheidsgroepen."

Voor meer informatie: Centraal Bureau Humanltas, Tel.020262445 of 075-352917 Werkgroep Travestie en Transseksualiteit Tel. 020-239359.

Bron: Het Parool, 6 juni 1987
Door: Frans Bosman

Terug naar index